Ẩm thực người M' Nông trong lễ Tết cựu truyền mẹo hay dân tộc.

Trong không khí cộng đồng ngày lễ Tết, việc ăn uống diễn ra với nhiều ý nghĩa, nó không chỉ đáp ứng nhu cầu no bụng, ngon miệng mà còn đáp ứng nhu cầu về tình làng nghĩa xóm trong bon, quan hệ giữa con người với nhau

Chính bởi vậy mà ẩm thực vào ngày lễ Tết đối với người M’Nông có ý nghĩa thiêng liêng và đặc biệt.

TS. Vào các ngày lễ Tết, người M’Nông thường nấu cơm nếp thay cơm gạo tẻ và nấu theo cách thức truyền thống, gọi là nấu cơm lam. Tết đã đích thực trở thành lễ nghi lớn và có nhiều trò chơi dân gian như hóa trang, làm các con rối; đàn ông đàn bà đều diện những bộ khố, váy, y phục thổ cẩm khôn cùng cầu kỳ, sặc sỡ. Trương Thông Tuần. Ngoài ra họ còn chế biến các món theo kiểu khác như: Món thịt băm nhỏ trộn với muối đựng trong ống tre; món thịt trộn với phèo rồi gói lá; món thịt trộn với tiết, phèo và muối ớt để trên lá; món thịt, ruột non, gan, đại tràng hỗn tạp đựng trong ống tre; món thịt băm, tiết, phèo, muối ớt trộn nhuyễn; món da bóp với phèo.

Món thường gặp là gan và lá sách thái miếng xiên xen kẽ vào que tre để nướng. Rượu cần là thức uống không thể thiếu được trong các ngày lễ Tết. Hương nếp quyện với mùi thơm của tre tươi qua lửa làm cho cơm lam có một hương vị đặc biệt, hơn hẳn cơm nếp hấp trong chõ, nấu trong nồi. Những món ăn này dùng để dâng cúng ngu. Người M’Nông làm lông con vật bằng cách thui đốt. Đây là lễ hội quan yếu trong cả một năm, nó thường diễn ra ở khắp các bon làng.

Trong những năm gần đây, dịp Tết âm lịch luôn được nhiều gia đình coi đây là một cái Tết lớn, mang ý nghĩa mong những điều tốt đẹp đến mọi người, ước muốn mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Thức nhắm được đặt gần bên các ché rượu, có lót lá chuối đặt vào chiếc rá (rổ) để thực khách vừa nhấm nháp thưởng thức vừa nói chuyện, đôi khi đưa tay bốc một nhúm thức ăn đưa lên miệng.

Rượu cần Tết được làm cẩn thận hơn, nguyên liệu đẵn là lúa nếp. Canh thụt - món ăn dân dã của đồng bào M’Nông. Họ vào rừng chặt những ống lồ ô còn non, giữ lại mấu ở một đầu ống rồi cho gạo nếp và nước vào, xong nút lại đem đốt bằng lửa và than. Trước khi nấu, bà con chặt một ống lồ ô có lóng dài. Khi chọn ống phải chọn ống không quá già mà cũng không quá non. Ngay từ tháng 9, tháng 10 nhà nào cũng chuẩn bị.

Trong những ngày Tết, ché rượu đã được ủ từ trước được để giữa nhà đã được châm đầy nước. Những ống cơm lam, ngoài vỏ tuy nhem đen, nhưng khi tước bỏ lớp vỏ thì lộ ra lớp cơm nếp thơm ngon, hấp dẫn. Thịt là thực phẩm đẵn trong các món ăn ngày Tết.

Ý nghĩa càng cao đẹp hơn của những món ăn trong ngày lễ Tết còn là sự mô tả đời sống linh tính, tín ngưỡng sâu sắc, kết nối giữa người sống với người chết, giữa người trần với ghế, giữa con người với vạn vật sinh linh. Nhưng mấy mươi năm trở lại đây, do điều kiện sống đan xen với người Kinh, nên nhiều cộng đồng bon làng M’Nông đã gắn kết mùa lễ hội và ăn Tết cổ truyền của dân tộc tổ chức khá long trọng và thịnh soạn.

Đặc biệt là món canh thụt, một món ăn dân dã mang đậm hương vị núi rừng với các nguyên liệu như: Lá bép, đọt mây, ớt và cà đắng… Có thể cho thêm vào cá khô, sườn heo, gia vị chính là mì chính, muối, không dùng đường và các chất phụ gia khác. Để ăn Tết. Sau đó cho quờ quạng vật liệu vào nấu và khi nấu phải có một chiếc que dài để thụt vào ống cho các thành phần của món canh nhuyễn và chín đều.

Ngày lễ Tết không chỉ là của riêng từng gia đình, mà là ngày họp hành chung vui của cả cộng đồng dân làng, nên nhiều gia đình chuẩn bị rất chu đáo, thu dọn, sửa chữa lại nhà cửa, chuẩn bị heo, gà, có gia đình chuẩn bị giết bò, trâu để mở hội; cộng đồng bon thì vệ sinh đường bon, nhà văn hóa cộng đồng, phát quang đường ra bến nước… Đến khoảng 24 - 25 tháng chạp là bắt đầu tổ chức ăn Tết cho đến mùng 5 tháng giêng âm lịch và coi đây như ngày lễ hội, được ăn uống, ngơi nghỉ, vui chơi, ca hát, nhảy múa.

Đáng chú ý là món thịt nướng và làm các món gần giống như món tiết canh, nem sống ở dạng thô sơ hoặc dùng phèo lấy từ ruột con vật bốn chân đem băm sống và trộn bóp với huyết. Thường thì trong mỗi nhà đều có sẵn vài cái ché để cất rượu dành dùng trong dịp Tết.

Khách tới thăm cùng ngồi trên chiếu, chuyền nhau giữa khách và chủ, trò chuyện mùa màng, bà con dòng họ, rồi thì cứ ngậm cần rượu mà uống mà say mà vui hết ngày này qua ngày khác. Mỗi gia đình thường mời bà con, anh em dòng họ, bạn bè thân tín đến chung vui.